पोस्ट्स

लाल मातीचे इनाम राखणारा दिवाळी अंक - भवताल

इमेज
मराठी साहित्यविश्वात दिवाळी अंकांची परंपरा अत्यंत समृद्ध आहे. दरवर्षी दिवाळीच्या निमित्ताने शेकडो दिवाळी अंक प्रकाशित होतात. यातील काही अंक कथा-कादंबऱ्यांसाठी, काही वैचारिक लेखनासाठी, तर काही विशिष्ट विषयांच्या अभ्यासपूर्ण मांडणीसाठी प्रसिद्ध आहेत. अशा वैशिष्ट्यपूर्ण अंकांमध्ये 'भवताल' या पर्यावरणविषयक दिवाळी अंकाचे स्थान विशेष आहे. 'भवताल'चा दिवाळी विशेषांक म्हणजे महाराष्ट्राचा नैसर्गिक वारसा किंवा राज्याची ओळख ठरलेल्या गोष्टींचे आगळेवेगळे दस्तावेजीकरण (डॉक्युमेंटेशन). आतापर्यंत पाऊस, खडक, देवराई, ऐतिहासिक जलव्यवस्था, अधिवास, सूक्ष्मजीव, भूजल, सडे-पठारे, माळराने, देवाण-घेवाण, वाटा-रस्ते-मार्ग या विषयांवर विशेषांक प्रसिद्ध झाले आहेत. या वेळच्या अंकाची थीम आहे, 'लाल माती' अर्थात मातीतली कुस्ती. गेल्या बारा वर्षापासून प्रसिद्ध होणाऱ्या या अंकाचे या वर्षाचे आत्ताचे एक प्रमुख वैशिष्ट्य  म्हणजे पृष्ठ संख्या आणि लेखाची संख्या सुद्धा . पूर्वी साधारणतः दीडशे पाने आणि 25 ते 30 लेख असे स्वरूप असणाऱ्या भवतालच्या या 2026 चा अंकात 240 पानेआणि 45 ते 50 लेख आहेत. क...

शोषितांचे दैन्य मांडणारा काव्यसंग्रह ' गोळपिठा'

इमेज
  साहित्याला समाजाचा आरसा म्हटले जाते समाजातील सर्व चांगल्या वाईट घडामोडी समाजाचे प्रश्न याचे प्रतिबिंब आपल्याला साहित्यात उमटलेले दिसते. विसाव्या शतकाच्या 80 आणि 90 च्या दशकात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेस आलेले विद्रोही साहित्य देखील त्याला अपवाद नाही किंबहुना विद्रोही साहित्यात सामाजिक तळागाळातील दुःख दैन्य अडचणी यांचे अत्यंत ठळकपणे प्रतिबिंब उमटलेले दिसते. विद्रोही साहित्यातील महत्वाचे व्यक्तिमत्व जेष्ठ कवी साहित्यिक नामदेव ढसाळ यांनी लिहिलेला गोळापिठा हा देखील याला अपवाद नाही.  गोलापिठातील  कविता वाचताना मुंबईचे एक वेगळेच रूप समोर येते. एका बाजूला झगमगाट, श्रीमंती आणि विकासाचे स्वप्न दाखवणारे शहर, तर दुसऱ्या बाजूला भूक, गरिबी, वेश्यावस्ती, गुन्हेगारी आणि माणसाच्या जगण्याचा संघर्ष असलेले वास्तव! या वास्तवाचे अत्यंत निर्भीड चित्रण ढसाळ करतात. समाजाने ज्यांच्याकडे दुर्लक्ष केले, अशा माणसांना या कविता संग्राहाचे कवी नामदेव ढसाळ आपल्या कवितांचा केंद्रबिंदू केल्याचे कविता वाचताना सहजतेने लक्षात येते‌. नामदेव ढसाळ हे दलित साहित्य चळवळीतील महत्त्वाचे कवी, विचारवंत आणि सामाजिक...

कर्मयोगाची इत्यंभुत माहिती देणारे पुस्तक 'कर्मयोग'

इमेज
आपल्या हिंदू ग्रंथांमध्ये मनुष्याने कसे वागावे कसे वागू नये याविषयी खूप उत्तम प्रकारे मार्गदर्शन करण्यात आलेले आहे. हे मार्गदर्शन प्रामुख्याने आपण चार भागात विभाजित करू शकतो. पहिला भाग मध्ये कर्मयोग दुसरा म्हणजे ज्ञानयोग तिसरा म्हणजे राजयोग आणि चौथा मध्ये प्रेमयोग. यातील चारही योग अत्यंत महत्त्वाचे आहेतच. मात्र या चार योगातील कोण जास्त सर्वात महत्त्वाचा याचा विचार करता कर्मयोग हा प अत्यंत महत्त्वाचा समजला जातो. कर्मयोग म्हणजे कोणत्याही फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य प्रामाणिकपणे आणि निष्ठेने पार पाडणे. भगवद्गीतेमध्ये कर्मयोगाचे महत्त्व सांगितले आहे. प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या कार्यातून समाजाचे कल्याण साधण्याचा प्रयत्न करावा, ही कर्मयोगाची मुख्य शिकवण आहे. काम करताना यश-अपयश, लाभ-हानी यांचा अवाजवी विचार न करता कर्तव्याला प्राधान्य देणे म्हणजे कर्मयोग.   प्रामुख्याने  भगवद्गीता आणि बृहदारण्यक या उपनिषदांमध्ये आपणास  अत्यंत सविस्तर पद्धतीने सांगितले आढळते.  संस्कृत भाषेत असणारे हे ज्ञान आपणास माहिती हवी यासाठी विवेकानंद  केंद्र कन्याकुमारी मराठी...

कार्यकर्त्याची जडणघडण उलगडवणारे पुस्तक 'सेवा साधना'

इमेज
 व्यक्ती  निर्माणातून राष्ट्र निर्माण या तत्त्वावर श्रद्धा ठेवत गेल्या पन्नास वर्षाहून अधिक काळ कार्यरत असणाऱ्या विवेकानंद केंद्र कन्याकुमारीच्या कार्याचा आज मोठा वटवृक्ष झालेला दिसतो. स्वामी विवेकानंद यांच्या विचारांचा वारसा पुढे नेत आज भारतात अकराशे पेक्षा जास्त शाखा संपर्क केंद्रे च्या मार्फत केंद्राचे कार्य दिवसात दिवस वाढतच आहे यामध्ये स्थानिक पातळीवर काम करणारे स्थानिक कार्यकर्त्यांबरोबर केंद्राचे कार्य हेच आपले जीवित कार्य समजून कार्यरत राहणाऱ्या जीवनव्रतींचे मोठे योगदान आहे. जीवनव्रतींच्या पाहिल्या काही वर्षांमधल्या तुकड्यांना मा एकनाथजींसारख्या कुशल संघटकाकडून यासंबंधीचं मार्गदर्शन मिळालं. त्यांच्या या व्याख्यानांपैकी काही व्याख्यानांचा संग्रह त्यांच्या पश्चात Sadhana of Service या नावानं प्रसिद्ध झाला.  या इंग्रजी पुस्तकाचंच मराठी रूपांतर आहे. मात्र, पुस्तकाच्या मांडणीत मुळापेक्षा बरंच परिवर्तन केलेलं आहे. एकाच विषयावरचा मुळात अनेक प्रकरणांत विभागलेला मजकूर या पुस्तकात एकत्र आणला आहे. त्या दृष्टीनं आवश्यक ते फेरफार करण्याचं स्वातंत्र्यही घेतलं आहे. तरीही अनेक ठि...

कहाणी विवेकानंद केंद्राची

इमेज
आपल्यापैकी अनेकांनी कन्याकुमारी येथे ज्या खडकावर बसून स्वामी विवेकानंद यांनी तीन दिवस रात्र तप केले.जिथे त्यांना या भारतभुमीस गतवैभव मिळण्यासाठी काय करावे लागेल याचा मार्ग सुसप्ट झाला.त्या ठिकाणी उभारलेल्या शिला स्मारकाला भेट दिली असेल या भेटीदरम्यान या खडकाच्या समोरच १०० एकर जमिनीवर वसलेले विवेकानंद केद्राचे मुख्यालय 'विवेकानंदपुरम देखील बघितले असू शकते‌‌  'मनुष्यनिर्माण' व 'राष्ट्रपुनरुत्थानाचे' विवेकानंदांचे स्वप्न पूर्ण करण्याचा प्रयत्न विवेकानंद केंद्र करीत आहे. संपूर्ण भारतात विवेकानंद केंद्राचे कार्य २८ राज्यांमधील नगरस्थाने, कार्यस्थाने, शाखा, विविध प्रकल्प यांच्या माध्यमातून एकूण ११०० पेक्षा जास्त ठिकाणी सुरू आहे. १) नैसर्गिक साधनसंपत्ती विकास २) ग्रामीण विकास प्रकल्प ३) विवेकानंद केंद्र सांस्कृतिक संस्था ४) वैदिक दर्शन प्रतिष्ठान ५) विवेकानंद इंटरनॅशनल फाऊंडेशन ६) अरुणाचल बंधू परिवार. आपल्या महाराष्ट्राचाच विचार करायचा. झाल्यास  केंद्राच्या 'मराठी प्रकाशन विभागा'तर्फे पुणे येथून वैचारिक व आध्यात्मिक विषयांवरील विविध पुस्तके, दैनंदिनी, कार्यदर्शिका ...

कर्मयोगाच्या आधारे व्यक्तीमत्व कसे सुधारावे, ?हे सांगणारे पुस्तक

इमेज
  'प्रत्येक जीव अव्यक्त आहे. ते ईश्वरत्व पूर्णपणे व्यक्त करणे हेच मानवाचे ध्येय आहे. कर्मयोग, भक्तियोग, ज्ञानयोग अथवा राजयोग या चारपैकी कोणत्याही एका मार्गाने किंवा अनेक मार्गांनी हे ईश्वरत्व प्रकट करा, हाच खरा धर्म होय. मूर्तिपूजा, उपदेश, मंदिर, धर्मग्रंथ या सर्व केवळ तपशिलाच्या बाबी आहेत.' असा संदेश आपल्या हिंदू संस्कृतीत देण्यात आलेला आहे योद्धा संन्यासी म्हणून सुप्रसिद्ध असणारे युवकांचे प्रेरणा स्त्रोत म्हणून ओळखले जाणाऱ्या स्वामी विवेकानंद यांनी या चारही योगांवर चार स्वतंत्र ग्रंथ लिहिले आहेत. विशेष म्हणजे स्वामीजींच्या जीवनामध्ये या चारही योगांचा सुंदर समन्वय पाहायला मिळतो. प्रथमदर्शनी स्वामी  ध्यानमार्गी (राजयोगी) वाटतात. पण ते उत्कट भक्तदेखील होते. रामकृष्णदेवांच्या पश्चात अवघ्या १५ वर्षांमध्ये त्यांनी सारे जग हलवून सोडले, हा त्यांचा उत्कट कर्मयोग होय. त्यांची ज्ञानमार्गातील तत्त्वचिंतनाची भूमिका त्यांच्या वेदांतपर प्रवचनातून दिसून येते.  रामकृष्णदेवांच्या जीवनामध्ये ज्याप्रमाणे विविध आध्यात्मिक भावांचे संमेलन पाहायला मिळते, त्याप्रमाणे स्वामीजींच्या जीवनामध्ये चा...

विवेकानंद केंद्राच्या प्रार्थनेचा सविसवतर अर्थ उलगडवणून सांगणारे पुस्तक :ध्येयमार्गानुयात्रा

इमेज
कोणत्याही कार्यासाठी लोक जेव्हा संस्था स्थापन करतात तेव्हा त्या लोकांमध्ये एकता निर्माण व्हावी आपुलकीची आपण एक आहोत अशी भावना निर्माण हवी यासाठी विविध उपाय योजना जातात जसे झेंडा तसेच प्रार्थना  यांची निर्मिती करणे होय. स्वामी विवेकानंद यांच्या विचारावर श्रद्धा ठेवत व्यक्ति निर्मणातून  राष्ट्र राष्ट्रनिर्मिती असे ध्येय अंगी बाणवत गेल्या पन्नासहून अधिक वर्षापासून कार्यरत असणाऱ्या विवेकानंद केंद्राला सुद्धा एक प्रार्थना आहे स्वामीजींच्या कल्पनेतील भारताचे स्वप्न प्रत्यक्षात येण्यासाठी मा. एकनाथजींनी अतिशय शिस्तबद्ध, निवडक आणि वेचक तरुण स्त्री-पुरुषांना एकत्र करण्याची आणि त्यांच्या विखुरलेल्या आध्यात्मिक व शारीरिक शक्तींना संघटित स्वरूप देण्याची एक योजना आखली. मातृभूमीची सेवा करण्याच्या ध्येयासाठी जीवन समर्पित करू इच्छिणाऱ्या युवक- युवतींना एकत्र करण्याचा त्यांचा उद्देश होता आणि त्याप्रमाणे त्यांनी त्यांना एकत्र केले आणि त्यांना जीवनव्रती म्हणून प्रशिक्षण देण्याची परंपरा सुरू केली. राष्ट्रपुनरुत्थान हेच जीवनव्रतींच्या जीवनाचे उद्दिष्ट त्यांना अपेक्षित होते. अशा युवक जीवनव्रतींनी ए...